Skoro Białoruś jest błękitnooka, to blog nie może być czarno-biały. Białoruski dziennik Michała Potockiego.
Blog > Komentarze do wpisu

Nie od razu Wilno zbudowano

WilnoW poprzednim wpisie obiecałem napisać coś o białoruskiej stronie Wilna, jako że właśnie tam spędziłem kilka ostatnich dni. To dla naszych wschodnich sąsiadów coś więcej niż tylko stolica sąsiedniego państwa. To także stara stolica poprzednika samej Białorusi, czyli Wielkiego Księstwa Litewskiego – bo tak właśnie traktuje WKL niekomunistyczna historiografia białoruska. Białoruscy historycy podkreślają bowiem, że choć pierwsi książęta może i byli litewskojęzyczni, ale po podboju słowiańskich ziem dzisiejszej Białorusi szybko się zeslawizowali.

Staro(biało)ruski był w WKL językiem urzędowym, w nim spisano np. statuty księstwa, czyli prakonstytucje (jeden z nich stanowi tło niniejszego bloga). Pracownik kancelarii WKL Jan Kazimierz Paszkiewicz w 1621 roku zanotował na jednej z kopii statutu następującą rymowankę po starorusku, której zdecydowałem się nie tłumaczyć. Nie trzeba :).

Połska kwitnie łacinoju,
Litwa kwitnie ruscziznoju.
Bez toj w Połsce nie prebudziesz,
Bez siej w Litwie błaznem budziesz.

Część narodowo nastawionych Białorusinów ma nawet Litwinom za złe... przywłaszczenie nazwy Litwa. Według nich prawdziwą Litwą jest dzisiejsza Białoruś, a mniejsza sąsiadka to Żmudź, a nie żadna Litwa. Narodowcy na dzisiejszą Litwę mówią więc Letuwa, by odróżnić ją od starej Litwy. Wilno zaś pozostaje dla nich Wilnią, a nie Wilniusem, jak chcą oficjalne białoruskie mapy. Tak piszą o tym problemie Iwan Sawierczanka i Źmicier Sańko w książce 150 pytanniau i adkazau z historyi Biełarusi (Nasza Buduczynia, Wilnia 2002):

Nasz kraj nazywali Litwą (a nas Litwinami) wszyscy nasi sąsiedzi aż do początku XX wieku. Tę nazwę zastąpiono określeniem Białoruś dopiero po przymusowym włączeniu naszych ziem do imperium rosyjskiego pod koniec XVIII wieku (...). Do tej pory naszą Ojczyznę nazywają Litwą mieszkańcy sąsiadujących z nami rejonów zachodniej Ukrainy i wschodniej Polski (...). Aby uniknąć zamieszania ze słowem Litwa, warto współcześnie sąsiadujące z Białorusią państwo określać jego nazwą własną Letuwa (po litewsku Lietuva – aut.), jej mieszkańców Letuwisami, a język letuwiskim.

Poniżej utwór Litwin kapeli Stary Olsa, grającej muzykę średniowieczną na instrumentach z epoki. O litewskim rycerzu walczącym pod Smoleńskiem, Grunwaldem czy Sinymi Wodami.


Oczywiście sami Litwini oburzają się na takie dictum. W każdym razie na przełomie XIX i XX wieku Wilno właśnie stało się jednym z centrów białoruskiego odrodzenia narodowego, chociaż do narodowości białoruskiej przyznawało się ledwie 0,4 proc. mieszkańców (spis z 1916 roku; co innego na całej Wileńszczyznie, gdzie w 1921 roku spis ludności wykazał 47,3 proc. Białorusinów). Tutaj powstawały białoruskie biblioteki, księgarnie i drukarnie. Tutaj władze rosyjskie po raz pierwszy zezwoliły na powstanie białoruskojęzycznej gazety (Nasza Dola powstała w 1906 roku).

Tutaj wreszcie przez krótki czas w 1918 roku rezydował rząd efemerycznej Białoruskiej Republiki Ludowej z premierem Iwanem Łuckiewiczem na czele. W 1919 roku bolszewicy utworzyli tzw. Litbieł, litewsko-białoruskie quasi-państwo ze stolicą w Wilnie, choć w składzie jego rządu nie było akurat żadnego Białorusina (na jej czele stał Vincas Mickevičius-Kapsukas). Po włączeniu miasta do Polski właśnie w Wilnie rezydowała część najważniejszych działaczy białoruskich na czele z Branisłauem Taraszkiewiczem, autorem używanej do dziś przez emigrację gramatyki białoruskiej, posłem na Sejm RP i więźniem Berezy, który został zamordowany podczas wielkiej czystki w ZSRR.

Po 1939 roku Białorusini dwukrotnie dostrzegli szansę na przyłączenie Wilna. Dzisiejsza stolica Litwy należała do sowieckiej Białorusi od 19 września do 27 października 1939 roku, gdy miasto wraz z okręgiem przekazano i tak skazanej na połknięcie Litwie. Choć należała tylko nieformalnie, ponieważ decyzja o włączeniu północno-wschodnich terenów Rzeczypospolitej do Białoruskiej SRR została oficjalnie zatwierdzona dopiero 15 listopada, gdy na wileńskiej Górze Zamkowej powiewała już flaga Litwy.

Drugą szansę dostrzegł zaś zdominowany przez komunistów parlament w 1990 roku, gdy upadał Związek Sowiecki. 29 marca prezydium Rady Najwyższej BSRR ostrzegło Litwinów, że w razie ich wyjścia ze składu ZSRR wystąpi o zwrot Wilna i jego okolic. Był to jednak raczej straszak Kremla niż samodzielna inicjatywa Mińska (prezydent Michaił Gorbaczow podczas jednej konferencji de facto poparł wystąpienie prezydium). Po uznaniu litewskiej niepodległości przez Moskwę afera umarła śmiercią naturalną. Nieomal równolegle w stolicy Litwy odbył się pierwszy zjazd opozycyjnego Białoruskiego Frontu Ludowego – litewska pieriestrojka była znacznie bardziej liberalna niż białoruska.

Dzisiaj Wilno pozostaje stolicą – białoruskich środowisk opozycyjnych i niezależnych. Do oddalonego o dwie i pół godziny jazdy pociągiem miasta w 2006 roku przeniósł się zamknięty przez Alaksandra Łukaszenkę Europejski Uniwersytet Humanistyczny z białoruskim językiem wykładowym. Nad Wilią drukuje się białoruskie książki i gazety, działają instytuty socjologiczne i politologiczne. Tutaj wreszcie spotykają się i bawią mieszkający w Polsce białoruscy emigranci polityczni z mieszkającymi na Białorusi przyjaciółmi. Historia zatoczyła koło.

Dla większości Białorusinów realne Wilno jest trudno dostępne. I dlatego obraz Wilna nabiera w oczach narodowo świadomych Białorusinów idealistyczne rysy – bez rosyjskości, sowieckości, łukaszyzmu.

– mówi kulturolog Siarhiej Hareuski (Wiaczasłau Rakicki, Biełaruskaja Atlantyda. Kniha druhaja: mity i brendy kalanizawanaj nacyi, Radyjo Swabodnaja Europa / Radyjo Swaboda, b.m.w. 2010). Z Wilna zostały za to Białorusinom ludowe powiedzenia: nie adrazu Wilniu pabudawali, a przede wszystkim – i tu rzucimy trochę nadziei – rabi pilna – budzie i tut Wilnia (pracuj pilnie, a i tu będzie Wilno).

Fot. Wikimedia Commons (PD).

sobota, 08 czerwca 2013, mpotocki
© by Michał Potocki. Białoruś Błękitnooka | Міхал Патоцкі. Беларусь Сінявокая | Михал Потоцкий. Беларусь синеокая | Michał Potocki. Blue-Eyed Belarus | Michał Potocki. Blauäugige Belarus | Міхал Потоцький. Білорусь синьоока 2013

ZOSTAŃ FANEM NA FACEBOOKU

Polecane wpisy

Flag Counter Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...