Skoro Białoruś jest błękitnooka, to blog nie może być czarno-biały. Białoruski dziennik Michała Potockiego.
Blog > Komentarze do wpisu

Wielkie Księstwo - Litewskie?

PogońW dobrze przyjętym przez Was tekście o białoruskich hymnach, a także notce poświęconej białoruskim aspektom Wilna, sygnalizowałem problem, jaki historiografia państw regionu ma z Wielkim Księstwem Litewskim. Dzisiaj zajmiemy się nim trochę szerzej.

W skrócie litewscy historycy nie mają wątpliwości, że było to państwo, jak sama nazwa wskazuje, litewskie. Z kolei białoruska tradycja narodowa podkreśla, że skoro pierwszym językiem urzędowym WKL był staro(biało)ruski, a Słowianie stanowili większość jego mieszkańców, to i państwo powinno się uznać za praprzodka dzisiejszej Białorusi.

Klasyczną książką przedstawiającą w popularnej formie nacjonalistyczną wizję historii Białorusi, która w latach 90. wywołała u naszych sąsiadów niemałe zainteresowanie, jest 150 pytanniau i adkazau z historyi Biełarusi Iwana Sawierczanki i Źmiciera Sańki (moje wydanie: Nasza Buduczynia, Wilnia 2002). O powstaniu WKL, utożsamianym z początkiem panowania Mendoga (lit. Mindaugas / biał. Mindouh) w Nowogródku w latach 40. XIII wieku, dwaj autorzy piszą tak:

Mendog to białoruski książę, założyciel nowego białoruskiego państwa Wielkiego Księstwa Litewskiego (...). Walcząc o białoruskie interesy w regionie nadbałtyckim, który od dawna był pod naszym protektoratem, około 1246 roku ruszył na pomoc Kurom w ich walce przeciwko niemieckiemu panowaniu (...). W 1252 roku podporządkował sobie całą „ziemię litewską”.

I tak dalej, bez żadnych wątpliwości. W tej wersji Litwa była od początku w rzeczywistości Białorusią, zaś mniejsza sąsiadka to Żmudź, a nie żadna Litwa, która w XIX wieku bezwstydnie przywłaszczyła sobie tę nazwę od Słowian. Narodowcy do dziś nazywają dzisiejszą Republikę Litewską Letuwą, w odróżnieniu od białoruskiej Litwy. Istnieją nawet zwolennicy przemianowania nazwy Białorusi na Wielkolitwę, Wialikalitwę. Koniec dygresji :).

Litewską wersję historii podaję za wydaną przy okazji objęcia przez Wilno prezydencji w UE książką Alfonsasa Eidintasa, Alfredasa Bumblauskasa, Antanasa Kulakauskasa i Mindaugasa Tamošaitisa pt. Historia Litwy (Eugrimas, Wilno 2013):

Terytorium, zamieszkałe przez osoby używające języka litewskiego, a później również mające świadomość litewską, na wschodzie i południu zwężało się, zaś nazwa Litwy – przeciwnie: wraz z granicami Wielkiego Księstwa Litewskiego rozciągnęła się bardzo daleko na wschód i objęła duże obszary zamieszkałe przez Słowian wschodnich. Właśnie całe terytorium tego państwa (nie tylko obecna Litwa, ale też Białoruś) z biegiem czasu zaczęto określać mianem Litwy, dzisiaj zaś określamy je mianem Litwy historycznej.

Albo więc białoruski książę Mindouh podbił litewskie tereny, włączając je do prapaństwa białoruskiego, albo wręcz przeciwnie – litewski król Mindaugas poszerzył Litwę o ziemie słowiańskie, nie zmieniając zasadniczo charakteru swojego państwa. Tertium non datur, wydawałoby się. A jednak, ukazała się właśnie książka poświęcona początkom WKL, której autor Alaksandar Kraucewicz stara się pogodzić ogień z wodą (Historyja Wialikaha Kniastwa Litouskaha. Ad paczatku haspadarstwa da karaleustwa Litwy i Rusi 1248–1341 h., Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego, Harodnia-Urocłau 2013).

Kraucewicz, rekonstruując prapoczątki WKL na podstawie dość skąpych źródeł pisanych, dochodzi do wniosku, że w rzeczywistości księstwo to było od początku wieloetniczne i wieloreligijne. Mendog wywodził się z bałtyckich możnych, ale na tron w Nowogródku został zaproszony przez słowiańskich mieszkańców miasta. Cel sojuszu? Wspólna obrona przez zagrożeniem ze strony Krzyżaków (permanentnie naciskającym od północnego zachodu) i Tatarów (którzy dopiero co niczym meteor spustoszyli dzisiejszą Ukrainę).

Wojskowe zagrożenie z zewnątrz sprowokowało proces państwotwórczy. Innymi słowy nadniemeński system polityczny otrzymał impuls z zewnątrz. Wygląda całkiem logicznie, że na czele nowo powstałego organizmu stanął najsilniejszy, sprawdzony w bojach i wyprawach dowódca. Jego pochodzenie etniczne nie miało wielkiego znaczenia, zwłaszcza w regionie, w którym oba etnosy od wieków żyły obok siebie (...).

Początkiem WKL stał się polityczny sojusz dwóch głównych sił w regionie: wschodniosłowiańskich państw miast z niektórymi najsilniejszymi wodzami plemion bałtyckich. A konkretnie – sojusz najważniejszego miasta w regionie, Nowogródka, z najsilniejszym z sąsiednich kunigasów Mendogiem.

– pisze Kraucewicz. Sojuszowi nie przeszkadzały ani odrębności językowe, ani nawet religijne. Bałtowie wciąż jeszcze byli poganami, wśród Słowian przeważali chrześcijanie obu obrządków, a mimo to obywało się bez konfliktów. Ale w tym zahaczamy już o wątek, który mam zamiar opisać w kolejnym wpisie, poświęconym źródłom siły Wielkiego Księstwa Litewskiego, które w czasie kilku zaledwie dekad urosło do rangi jednego z największych terytorialnie państw Starego Kontynentu.

Ciąg dalszy zatem nastąpi (i zgodnie z zapowiedzią nastąpił w tym miejscu).

Fot. Wikimedia Commons (PD).

poniedziałek, 19 sierpnia 2013, mpotocki
Tagi: Litwa Mendog
© by Michał Potocki. Białoruś Błękitnooka | Міхал Патоцкі. Беларусь Сінявокая | Михал Потоцкий. Беларусь синеокая | Michał Potocki. Blue-Eyed Belarus | Michał Potocki. Blauäugige Belarus | Міхал Потоцький. Білорусь синьоока 2013

ZOSTAŃ FANEM NA FACEBOOKU

Polecane wpisy

Flag Counter Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...